North Sea Jazz viert dit jaar zijn 50-jarige jubileum. In 1976, toen nog in het Congresgebouw in Den Haag, werd de eerste versie van de door Paul Acket bedachte festivalformule ten doop gehouden. Het leek de huidige NSJ-organisatie gepast om iets te doen met jazz, die in dat geboortejaar kakelvers was. Niets was logischer dan het platendebuut van gitarist Pat Metheny te kiezen, dat in 1976 het licht zag. Componist-dirigent Tyn Wybenga transponeerde met zijn Brainteaser Orchestra dat album naar het heden. Een interview met Wybenga over Pat Metheny, Brainteaser Orchestra en ‘Bright Size Life’.

Allereerst gefeliciteerd met deze bijzondere opdracht. Is dit een compositieopdracht van North Sea Jazz?

"Niet helemaal. Twee jaar geleden had ik al een compositieopdracht voor North Sea Jazz, met Lizz Wright en Ambrose Akinmusire. Dit project is anders ontstaan. Voor het vijftigjarig jubileum van North Sea Jazz zocht het festival naar een passend programmaonderdeel. Daarbij ontdekten ze dat ook Bright Size Life vijftig jaar oud is. Het idee ontstond om iets met dat album te doen. Eerst werd gedacht aan een project rond ECM, het label waarop de plaat verscheen, maar toen North Sea Jazz Pat Metheny benaderde, reageerde hij verrassend: hij wilde niets meer met ECM te maken hebben.
Het concept rond Bright Size Life sprak hem echter wel aan. Hij stelde zelf voor om het project uit te voeren met Nederlandse muzikanten. North Sea Jazz wilde hem enkele namen voorstellen, maar Metheny antwoordde meteen: 'Dat is niet nodig. Als er één band is waarmee ik dit wil doen, dan is het Tyn Wybenga en het Brainteaser Orchestra."

Dat moet een bijzonder moment zijn geweest.

"Absoluut. Ongelooflijk eigenlijk. Hij kende ons waarschijnlijk via YouTube of andere opnamen. Blijkbaar hoorde hij dat wij iets anders doen dan gebruikelijk. Later hebben we een Zoomgesprek gehad. Daar zei hij letterlijk: 'I hear you really do your thing. You don't play for your parents in black suits. You do what you believe in, and I really dig that'.
Zijn boodschap was duidelijk: ga los met mijn muziek en maak er iets van jezelf van. Hij gaf ons in die zin volledige artistieke vrijheid."

Jullie kenden elkaar daarvoor niet persoonlijk?

"Nee. Natuurlijk kende ik zijn muziek en had ik die ook gespeeld, maar ik had hem nog nooit gesproken. Dat hij nu zelf voor ons gekozen heeft, voelt nog steeds onwerkelijk. Inmiddels weet ik dat het echt is, want we hebben al samen gerepeteerd."

Hoe verliep die eerste repetitie?

"Pat begon zijn Europese tournee op 5 juni en is speciaal een dag eerder naar Europa gekomen om met ons te repeteren in TivoliVredenburg. We hebben vrijwel de hele dag gewerkt. Hij had amper geslapen – drie uur in het vliegtuig en nog een uur in zijn hotelkamer – maar was ongelooflijk scherp.
Hij was heel helder in zijn feedback. Bij de meer experimentele, typisch Brainteaser-achtige passages zei hij vaak: 'Cool, do your thing'. Soms gaf hij aan dat een bepaald idee nog niet helemaal overkwam, niet helder was. Dan zei hij ‘voor mij is het nog niet helemaal duidelijk wat hier precies mee bedoeld wordt. Dus als jullie dat doen, dan doe ik hier even een solostukje met z'n tweeën, of als ik dit zo hoor, laat ik dan de eerste solochorus met alleen drums doen.’ Weet je, gewoon duidelijke dingen om het concert mooi in elkaar te vlechten."

Wat viel je het meest op?

"Wat ik heel bijzonder vond was dat hij niets meer hoeft te bewijzen, en daardoor heel relaxed was. Als iets niet werkte, zei hij gewoon: 'It doesn’t groove’. Niet als kritiek, maar als constatering. Daardoor konden we er meteen mee aan de slag. Zijn feedback was eerlijk, direct en tegelijkertijd heel prettig."

Had je de arrangementen toen al af?

"Ja. Ik ben in april begonnen met schrijven en heb in korte tijd enorm veel werk verzet om alles af en ingestudeerd te krijgen vóór die repetitie. Daarna heb ik op basis van zijn opmerkingen nog diverse aanpassingen gedaan."

Kwam hij met onverwachte muzikale ideeën?

"Eigenlijk niet. Hij zei: 'Ik speel deze muziek al vijftig jaar’. Zijn solo's en bepaalde vaste onderdelen zitten volledig in zijn systeem. Daar wilde hij niet veel aan veranderen. Hij vond juist onze experimenten interessant. Dat deel liet hij graag aan ons over."

Spelen jullie het complete album?

"Ja, alle acht stukken. Ik heb zelfs overwogen om de volgorde om te draaien, omdat ik het album achterstevoren op de platenspeler heb afgedraaid. Dat heb ik gedaan als inspiratiebron. Daardoor hoor je dezelfde klanken in een totaal andere context. Dat idee zit op verschillende manieren in het concert verwerkt. Uiteindelijk vind ik het wel vet om met Bright Size Life te openen. Dat voelt toch goed."

Wat sprak je zo aan in dat album?

"Het klinkt nog steeds verrassend modern. Je hoort een jonge Pat Metheny, iets wat je niet vaak meemaakt omdat je meestal niet begint met iemands debuut. Daarnaast is basgitarist Jaco Pastorius natuurlijk een enorme ontdekking op die plaat. Wat hij daar speelt, blijft ongelooflijk."

Hoe ben je omgegaan met de rol van Jaco Pastorius in jouw arrangementen?

"Onze bassist Alessandro Fongaro speelt helemaal niet als Jaco, en dat wilde ik ook niet. Ik wil dat Alessandro speelt zoals Alessandro speelt. Wel heb ik allerlei fragmenten van Jaco's partijen uit hun context gehaald. Sommige heb ik omgedraaid, uitgerekt of verwerkt in andere instrumentgroepen. Daardoor zitten er overal verwijzingen naar Jaco in de muziek: in de strijkers, blazers, baspartijen en zelfs in de samples. Sommige zijn duidelijk herkenbaar, andere veel subtieler."

Wordt er gespeeld op basgitaar of contrabas?

"Dat is grappig. Alessandro is eigenlijk een contrabassist, maar had zich volledig suf gestudeerd om alles op basgitaar te spelen. Tijdens de repetitie vertelde Pat echter dat hij eigenlijk altijd een voorkeur heeft gehad voor contrabas, zelfs bij deze muziek. Daarom zal Alessandro waarschijnlijk een groot deel van het concert op contrabas spelen."

Het oorspronkelijke album duurt slechts 37 minuten, terwijl jullie optreden ongeveer vijf kwartier duurt. Hoe vul je die extra tijd?

"Een deel ontstaat vanzelf doordat Pat veel improviseert. Hij speelt graag meerdere chorussen per stuk. Daarnaast heb ik de muziek uitgebreid, zowel horizontaal als verticaal: sommige delen zijn langer geworden, andere hebben een compleet nieuw einde gekregen. Daardoor ontstaat vanzelf voldoende materiaal voor een volledig concert.
Metheny heeft veel te vertellen. En hij wil gewoon drie chorussen per nummer spelen. Dus er wordt heel veel geïmproviseerd door Pat. Met Jamie Peet en Alessandro, weet je wel, met z'n drieën. En soms met backgrounds. Verder heb ik er ook dingen bij geschreven, horizontaal en verticaal.“

Maar wat je nu zegt, dat er dus stukjes trio in zitten, zoals het in het origineel was. Als je die stukken vergelijkt met de originele plaat, dan zal het hoe dan ook totaal anders zijn. Dit is natuurlijk een andere bezetting en een andere tijd. Maar in feite zou je de solo's van Pat van de plaat kunnen herkennen.

“Ja. Het punt is wel dat Pat zegt, dat hij het zo vervelend van ECM vond dat zijn solo's ingekort zijn. Pat vertelde ook dat hij het altijd jammer vond dat de oorspronkelijke ECM-opname relatief compact bleef. Als je naar Metheny luistert, dan hoor je dat hij echt keihard kan freaken. Wie hem live kent, weet dat hij veel verder kan gaan. Ik vermoed dat hij tijdens ons concert juist die kant van zichzelf zal laten horen."

Hoe reageerde hij op jullie benadering van zijn muziek?

"Tijdens de repetitie was hij vooral bezig met de muziek zelf. Hij luisterde voortdurend naar wat er gebeurde en reageerde daar direct op. Als hij hoorde hoe Jamie Peet speelde, besloot hij bijvoorbeeld spontaan om een paar chorussen alleen met hem te spelen. Ook de samples en elektronische elementen vond hij interessant. Hij was heel alert en nieuwsgierig naar de mogelijkheden."

Jullie zien elkaar pas weer vlak voor het optreden?

"Ja. Op de dag van het concert doen we nog een laatste doorloop van ongeveer anderhalf uur en daarna spelen we."

Zie je mogelijkheden voor een vervolg?

"Met Pat Metheny waarschijnlijk niet. Al hoop ik stiekem natuurlijk van wel. Het zou fantastisch zijn om deze productie nog een paar keer uit te voeren, bijvoorbeeld in TivoliVredenburg of op andere Europese podia.
Los daarvan vind ik het concept ontzettend interessant: niet simpelweg de muziek van een artiest uitvoeren, maar de vrijheid krijgen om die volledig opnieuw vorm te geven. Als andere artiesten dat ook zien zitten en openstaan voor de typische Brainteaser-aanpak, dan zou ik zoiets graag vaker doen."

Tot slot: wat was uiteindelijk de belangrijkste inspiratiebron voor jouw arrangementen?

"Dat ik het album letterlijk achterstevoren heb beluisterd. Niet alleen in omgekeerde volgorde, maar ook daadwerkelijk reversed. Dan hoor je dezelfde klanken op een compleet andere manier. Sommige van die omgekeerde lijnen heb ik verwerkt in de arrangementen. Zo ontstaan verwijzingen naar het origineel die tegelijkertijd iets totaal nieuws opleveren. Toen ik dat aan Pat liet horen, vond hij het geweldig. Juist dat soort technische en conceptuele ideeën sprak hem erg aan."