De NSJ-compositieopdracht ging dit jaar naar saxofonist en componist Ben van Gelder. Zijn werk, getiteld ‘The Whole Wide Word Is Round’, was een van de hoogtepunten op North Sea Jazz. Bij de try-out gaf Van Gelder een toelichting over de achtergronden en totstandkoming van dit werk, een persoonlijk eerbetoon aan zijn ouders en zangeres Abbey Lincoln. Hieronder zijn verhaal, over hoe en waarom hij elementen uit de jazz verweefde met zijn eigen leven.

Ben van Gelder:

“Zometeen gaan wij de tweede try-out spelen van de compositieopdracht van NSJ die jaarlijks wordt gegeven aan een Nederlandse muzikant/componist, waar ik dit jaar invulling aan geef. In principe is dat een vrij in te vullen opdracht, maar ik kreeg de kanttekening dat ze het fijn zouden vinden als de muziek een reflectie is op het vijftigjarig bestaan van NSJ.

Dat is een behoorlijke kluif, als je bedenkt dat er door de jaren heen duizenden artiesten uit de jazz, de blues en aanverwante genres hebben opgetreden. Al vrij snel koos ik voor een persoonlijke invalshoek via zangeres Abbey Lincoln. Wat mij betreft is zij een van de belangrijkste stemmen uit de jazzgeschiedenis en toevalligerwijs is zij ook de reden waarom mijn ouders elkaar leerden kennen tijdens het NSJ-festival. Ik vond het mooi om die aanleiding onder de loep te leggen.

Die ontmoeting ging als volgt. Mijn vader was veertig jaar lang eigenaar van de platenzaak Swingmaster in Groningen. Ieder jaar verhuisde die zaak naar NSJ. Dat waren hele volksverhuizingen, waar ook mijn ooms en goede vrienden bij meehielpen. Zij kregen dan allemaal toegangskaarten voor het festival, maar er werd vooral hard gewerkt. Als die stand eenmaal stond, was die prachtig aangekleed met posters en foto’s van mijn vaders hand. Ook alle foto’s die hier vanavond worden geprojecteerd zijn door hem gemaakt.

In 1980 speelde Abbey Lincoln op het festival. Mijn vader toonde foto’s van haar in zijn stand, die hij eerder had genomen tijdens een concert in Groningen. Mijn moeder had Abbey zien optreden en was erg door haar geraakt, dus wilde ze een plaatje mee naar huis nemen. Ze liep langs de stand van mijn vader waar ze die foto’s zag hangen en dacht: “bingo, daar moet ik zijn”.

Ze kwam met mijn vader in gesprek en voelde gelijk: 'hier is iets aan de hand'. Zo zijn ze met elkaar in contact gekomen. Mijn vader heeft haar toen het album That’s him verkocht, wat overigens een prachtige plaat is, die ik van harte kan aanbevelen."

"Mijn moeder vroeg of de foto’s in de stand te koop waren. “Dat niet, maar als je je adres geeft, dan regel ik wel iets”, antwoordde mijn vader. Kort daarna ontving ze een koker gevuld met allerlei foto’s waar hij trots op was. Niet veel later werd mijn broer Gideon geboren en een paar jaar later volgde ik, dus die eerste ontmoeting heeft wel tot iets geleid.

Ik kende dit verhaal al lang en de muziek van Abbey kende ik ook, maar de compositieopdracht was een aanleiding om dieper in te gaan op wie zij als mens was. Zij is een prachtige vrouw, een activiste die zich inzette voor de burgerrechtenbeweging die zich tegen de rassenongelijkheid in Amerika keerde en ook een uitgesproken feministe was. Dat hoor je ook terug in haar krachtige manier van zingen. Op een soms bijna spoken word-achtige manier brengt zij haar verhalen over. Haar teksten zijn vaak levensbeschouwend en gaan over wat het betekent om mens te zijn.

Ik heb veel tijd besteed aan het beluisteren van de bijzondere interviews met haar, waarin ze over haar muziek spreekt. Ze brengt interessante ideeën naar voren. Zij beschouwt muziek als alchemie. Voor haar betekent dat hoe om te gaan met de trieste dingen in het leven, tegenslag en moeilijke dingen, die via muziek transformeren tot iets helends en troostrijks. Voor mij is dat ook een belangrijke kern van wat jazz is.

Een ander idee van Abbey is dat zij muziek ziet als een vorm van gebed. Zij gelooft dat als je bepaalde klanken de wereld in helpt die horen bij een bepaald persoon, dat het een uitnodiging is aan die persoon om in elke geval ten dele hier op aarde te blijven.

Veel van de nieuwe muziek die jullie zo gaan horen, heb ik geschreven tijdens het ziektebed van mijn vader en na zijn overlijden. Hij is hier dus niet lijfelijk aanwezig, maar wel door middel van zijn fotografie en door zijn liefde voor de muziek die hij aan mijn broer en mij heeft doorgegeven. Dit optreden is voor Abbey Lincoln en voor mijn vader Sem.”

Tot zover de persoonlijke toelichting van Ben van Gelder.

Van Gelder schreef zeven stukken die qua stijl en samenhang een suite-achtige spanningsboog vormen. Muziek, geluidsfragmenten en foto’s (bijvoorbeeld van Abbey Lincoln) lieten zich bij het concert bekijken en beluisteren als een belevingsdocumentaire’ in de sfeer van de film noir.
Zijn recente ervaringen en gevoelens vertaalden zich in muziek, te beluisteren als de combinatie van een in memoriam, melancholie en vreugde voor muziek en het leven. 

Van Gelder stelde een mooi ensemble samen, dat perfect aansluit op zijn atmosferische muziek. Hoogtepunten bleken Samba Eterna, een luchtig scharnierpunt in het concert en Dark and Loud, een gelaagd filmisch stuk. In een overgangspassage klonk op de drums een opzwepend en wat dreigend motief dat minutenlang werd herhaald. Voordat het laatste stuk van het concert begon, klonk nog eenmaal de stem van Abbey Lincoln in haar missiestatement:

“It’s about the hell we live through, and how it scars our lives, but to discover at the same time that you have everything you need to live here. You’re perfect and you can get through. You made me just the way to be.”

Dit laatste nummer werd dramatisch ingeleid met vrije klanken en melodieën. Na een metamorfose ontstond een hallucinerende gospel waarin Ben van Gelder dramatisch soleerde en pianist Gideon van Gelder vurig uit oprees.
Met The Whole Wide World Is Round voegt Ben van Gelder een mooi hoofdstuk aan zijn oeuvre toe. Deze nieuwe muziek, waarin hij zijn zielenroerselen combineert met gedrevenheid, klinkt troostrijk en tijdloos.

Ben van Gelder
LantarenVenster & North Sea Round Town Rotterdam, 9 juli 2026

Bezetting:
Ben van Gelder - alt-, tenorsax en dwarsfluit
Nelson Veras - gitaar
Peter Schlamb - vibrafoon
Martin Nevin - contrabas
Craig Weinrib - drums
Speciale gasten:
Gideon van Gelder - piano
Tony Roe en Várvara Tazelaar - visuals