Een big band die niet als een big band klinkt. Dat is het Brainteaser Orchestra van componist, dirigent en toetsenist Tyn Wybenga. Dertien muzikanten en een geluidsman vormen een bijzondere groep, waarbij na hun spectaculaire optreden met gitarist Pat Metheny tijdens Northsea Jazz, elke terughoudendheid en bescheidenheid uit de muziek lijkt verdwenen. Volgens velen was dat optreden het beste dat daar te horen was. Muziek die de lucht in ging, in de atmosfeer verdween en nu al legendarisch is geworden.

De muziek die in Paradox werd gespeeld zal niet in het niets verdampen. Hun gloednieuwe album Tonepool Paradox is er al; de muziek deze avond was de feestelijke omlijsting daarvan en daarmee de muzikale mededeling dat het orkest nu pas echt los gaat.

We mochten er nog even aan wennen, bij de kwetsbare en gemoedelijke opening met subtiele nootjes, en geluiden die uit het Verre Oosten leken te komen. Maar dit is niet het Brainteaser-orkest dat Wybenga voor ogen staat, en zeker niet dat van drummer Jamie Peet en gitarist Teis Semey. Semey gooide er binnen de kortste keren vlijmscherpe gitaarlicks in, die als een fileermes door de compositie sneden. Samen met Peet, die eufemistisch gezegd het zaakje uit elkaar liet knallen. De gemoedelijke warming-up was binnen twee minuten afgelopen, en het orkest stond op de rails.
“Ik heb dat expres gedaan”, zei Semey na afloop, “het moet meteen knallen". Dat alles volgens de Brainteaser-methode: live improviseren door alle leden van de band, in composities die zijn opgebouwd uit samenhangende samples.

Na de explosieve opening met Peet en Semey in het oog van de orkaan, bleek ook dit slechts een van de vele gedaantes van dit orkest. Met hun tweede nummer Basham Otis werd zelfs kort de illusie gewekt dat het toch een gewone big band is. Een mediumtempo-nummer met accenten van Charles Mingus, maar ook hier werden we op het verkeerde been gezet.
Weer waren het Peet en Semey die het zaakje lieten ontploffen, waarbij het orkest een voluptueuze omlijsting vormde voor dit kunstwerk. Tyn Wybenga zat bescheiden achter zijn elektrische piano en was de enige die weinig leek te doen. Zijn werk zat er al op, als een Rembrandt die de gezichten schilderde, en de rest door zijn leerlingen liet vullen. 

Wybenga heeft de laatste bladzijde van het bigbandboek definitief omgeslagen en heeft een blanco blad voor ogen. Hij is bezig om een nieuw bigbandboek te schrijven. Een big band die niet klinkt als een big band zoals we die kennen, maar als een gewoon jazzgroepje dat toevallig wat groter dan gebruikelijk is. Het klinkt als een jazzorkest, maar dan met een andere feel, een andere swing en bovenal met een imponerende klankrijkdom.
Is dat de paradox waarnaar het nieuwe album is genoemd? Een big band die als een kleine groep klinkt, maar dat niet is? Of een tegenstelling tussen de composities en de uitdagende arrangementen en de solistische vrijheid? Want een minutenlange contrabassolo van Alessandro Fongaro, waarbij de rest hun instrumenten niet aanraakt, doe je toch niet met een big band, zouden we vroeger hebben gezegd. Wybenga wel, en zet daarmee de deur wagenwijd open naar onontgonnen terrein. Net zoals het gebruik van een strijkkwartet, dat niet alleen strijkt, maar ook met de strijkstokken op de snaren slaat en daarbij hun akoestische instrumenten laten klinken als geavanceerde elektronica. Dat doe je toch niet met strijkers, zouden we vroeger hebben gezegd, net zo min als de saxofoons dissonante akkoorden dwars door de muziek heen te laten spelen.

Brainteaser is er om een avond lang een volle zaal in verwarring te brengen, vragen achter te laten en ons te confronteren met een totaal nieuwe benadering van bigbandmuziek.  Maar het orkest is er vooral om de luisteraar enthousiast te maken met klanken die echte hersenkrakers zijn. De titel van het nieuwe album, en de toegift van de avond, vat dat allemaal perfect samen: A tonepool paradox.

Brainteaser Orchestra
Paradox, Tilburg, 26 september 2026

Bezetting:
Tyn Wybenga - dirigent, Rhodes piano
Nicolò Ricci - tenorsaxofoon
Maarten Hogenhuis - altsaxofoon, sopraansaxofoon
Nabou Claerhout - trombone
Federico Calcagno - basklarinet
Pablo Rodríguez - viool
Yanna Pelser - altviool
George Dumitriu - viool
Pau Sola - cello
Teis Semey - gitaar
Alessandro Fongaro - contrabas
Jamie Peet - drums
Aleksander Sever - vibrafoon