Jazzstandards: Blues als bron, deel 2
Van de bossa nova van Stan Getz tot Herbie Hancock’s Watermelon Man, in tal van jazzcomposities zijn bluesschema’s terug te vinden. Het onderwerp blues en jazz kent vele kanten. In deze tweede aflevering van “blues als bron” in de serie Jazzstandards duikt Ruud Bergamin opnieuw allerlei voorbeelden op.
Nogal wat jazzstandards zijn gebaseerd op een twaalf maten omvattend bluesschema. In deel 1 van “blues als bron” (zie de link onderaan deze aflevering) werd besproken dat een flink aantal stukken, zoals Ellington’s Creole Love Call, Parker’s Buzzy, Mingus’ Goodbye Pork Pie Hat op twaalfmatige bluesschema’s berusten en de rij voorbeelden is nog veel langer.
Je kunt een bluesschema van twaalf maten op onverwachte plekken tegenkomen. Denk aan vrolijke liedjes met een tekst die geheel buiten de sfeer van het levenslied over persoonlijke sores ligt. Denk aan een lichtvoetig liedje over een autoroute. Op basis van een bluesschema schreef Bobby Troupe in 1946 het lied Route 66. In de tekst wordt opgesomd welke plaatsen men al “motoring west from Chicago to L.A.” passeert (Saint Louis, Joplin, Oklahoma, etc., etc.).
Nat King Cole maakte het tot een hit.
https://www.youtube.com/watch?v=dCYApJtsyd0
In 1964 scoorden de Rolling Stones er opnieuw een hit mee.
https://www.youtube.com/watch?v=Q131ZJ6YkG0&t=4s
Verpakt in grotere structuur
Een bluesschema kun je ook binnen het idioom van de bossa nova tegenkomen. Zo is het stuk Wave van A.C. Jobim ten dele op een (harmonisch redelijk complex) twaalfmatig bluesschema gebaseerd.
Het stuk heeft de AABA structuur en de A-gedeelten zijn op een twaalfmatig bluesschema gebaseerd. Aan het eind van het A-gedeelte hoor je overigens ook nog een blues-achtig loopje. Het B-gedeelte is acht maten lang en is geen blues.
Wave is van oorsprong instrumentaal. In een opname van de componist met zijn orkest klinkt het aldus:
https://www.youtube.com/watch?v=a6KDpB6skA4
In het begin van de jaren zestig werd de bossa nova populair, onder meer door Stan Getz en zo gingen bossa nova composities deel uit maken van het (standaard) jazzrepertoire. Hier horen we Getz in een latere fase van zijn carrière, waarschijnlijk op verzoek, Wave uitvoeren:
https://www.youtube.com/watch?v=WctZJcPwnOQ&list=RDWctZJcPwnOQ&start_radio=1
Wave kent ook een vocale versie. In een door Ella Fitzgerald uitgebrachte opname speelt Zoot Sims de tenorsax solo.
https://www.youtube.com/watch?v=8fC4OT3KfIo&list=RD8fC4OT3KfIo&start_radio=1
De tekst van dit nummer gaat over een liefdesverklaring en wekt geen associatie met typische blues-songs die aanvangen met verzuchtingen als “woke up this morning…..”.
In het A-gedeelte komen de drie hoofdakkoorden van de twaalfmatige blues (I, IV en V) voor, ingebed in overgangsakkoorden, precies op de plaats waar ze in de blues thuishoren (voor een nadere uitleg hierover: zie het eerste deel over blues als bron).
Aan de hand van de tekst van het eerste A-gedeelte is dit te herkennen:
“So close your (I) eyes, for that's a lovely way to be, aware of
(IV) things your heart alone was meant to see, the fundamental
(V) loneliness goes whenever two can dream a dream
Together”
Een compositie in AABA vorm met A-gedeelten die op een twaalfmatig bluessschema zijn gebaseerd, kom je vaker tegen. Joe Zawinul’s stuk Scotch and Water is een voorbeeld. Het acht maten lange tussenstuk contrasteert met de blues van de A-gedeelte door middel van een afwijkende toonreeks. In de volgende opname van het Cannonball Sextet horen we de bandleider in de blues-sfeer soleren, terwijl in de pianosolo van Zawinul de specifieke toonreeks van het B-gedeelte tot uiting komt.
https://www.youtube.com/watch?v=5F-dhZF9HLU&t=79s
Langere bluesschema’s
Tot nu toe was steeds het bluesschema van twaalf maten aan de orde, al dan niet verpakt in een AABA-vorm. Er bestaan ook langere bluesschema’s. Zo is het bekende Watermelon Man van Herbie Hancock een zestien maten lange blues. De verlenging wordt bereikt door de passage van de negende en tiende maat tweemaal te herhalen. De drie basisakkoorden van het bluesschema komen in dit stuk als volgt naar voren:
Het stuk verscheen in 1962 op Hancock’s plaat Takin’ Off, met naast de leider trompettist Freddie Hubbard, tenorist Dexter Gordon, bassist Butch Warren en drummer Billy Higgins.
https://www.youtube.com/watch?v=_QkGAaYtXA0
Hij schreef Watermelon Man als beginnend muzikant. Het heeft hem geen windeieren gelegd. Een jaar later maakte percussionist Mongo Santamaria er een versie van, waarin het ritme van de oorspronkelijke versie sterker werd benadrukt door toevoeging van extra percussie. In dit “boogaloo” ritme smelt de swingfeel van de Rhythm and Blues samen met een Latin-feel. Mongo Santamaria’s versie werd een grote hit en van de royalties die Hancock ontving, kon deze een sportwagentje kopen.
https://www.youtube.com/watch?v=zJuX-JJ8WF0&list=RDzJuX-JJ8WF0&start_radio=1
Tien jaar later bracht Hancock een opnieuw Watermelon Man uit, op de plaat Headhunters (1973). Wie de oude opname in zijn hoofd had zitten, zal met verbazing hebben kunnen constateren dat het stuk nu aanvangt met een impressie van Pygmeeën-muziek. Een impressie van deze, op jodelen lijkende, klanken:
https://www.youtube.com/watch?v=Rz0jCs_AOCs
Door de fusie met verschillende muzikale elementen, zoals een funk-groove en die Pygmeeën-muziek, heeft Hancock zijn oude compositie onderworpen aan deconstructie en reconstructie.
https://www.youtube.com/watch?v=ppJQKfqhFfE
Zelf heeft hij op smakelijke wijze uitgelegd waar hij in 1962 aan dacht. Het stuk beoogde een impressie van het leven in een zwarte wijk van Chicago, compleet met een over de keien hobbelende groetenkar (weergegeven in het begeleidingspatroon van de piano) en dames die vanaf hun balkon roepen: “Hey, Watermelon Man!”.
In het volgende fragment horen we dit verhaal en hij laat vervolgens zijn oude versie van het stuk naadloos overgaan in de “Headhunters”- versie, begeleid door bassist Christian McBride en drummer Karriem Riggins. De Pygmeeën-muziek is verdwenen.
https://www.youtube.com/watch?v=RzPZvKSdN7g
Waar een blues allemaal toe kan leiden!
Eveneens een lange blues is Lee Morgan’s bekende compositie The Sidewinder. Het stuk is 24 maten lang. De volgorde van de akkoorden zijn in grote lijnen die van de twaalfmatige blues, nu uitgesmeerd over het dubbele aantal maten. De “melodie” bestaat uit een afwisseling van heen en weer schuivende intervallen (verminderde kwinten) met korte licks.
Het eerst optredende interval (een tegelijk klinkende Fis en een C) kan men een “voorhouding” noemen die leidt naar het belangrijkste interval, het tweede, een G en een Des (het akkoord daarbij is Es7, het grondakkoord van deze blues in Es).
Beide intervallen zijn verminderde kwinten. Volgens de principes van de klassieke harmonieleer zouden deze dissonanten moeten worden opgelost naar consonante intervallen. In moderne muziek gebeurt dat echter niet altijd en in een bluesidioom, zoals bij dit stuk en veel andere bluescomposities, evenmin.
Lee Morgan zette het stuk, eveneens in een boogaloo - ritme, op de plaat met saxofonist Joe Henderson, pianist Barry Harris, bassist Bob Cranshaw en drummer Billy Higgins, die ook in de oerversie van Herbie Hancock’s Watermelon Man van de partij was.
https://www.youtube.com/watch?v=qJi03NqXfk8
Blue notes in een melodie
Terwijl een twaalfmatig bluesschema, of een langere, dan wel kortere variant de basis van een stuk kan zijn, komt ook nog iets anders voor. Er bestaan stukken die, al zijn ze niet op een bluesschema gebaseerd, toch een sfeer oproepen die je met blues associeert, doordat de melodie “blue notes” bevat.
Een oud voorbeeld stamt al uit 1924: het stuk The Man I Love van George Gershwin. In de melodie daarvan staat een blue note centraal: de verlaagde zevende trap van de toonladder. Hier is een uitvoering door Ella Fitzgerald:
https://www.youtube.com/watch?v=wsI5UCTFom4.
Lover Man is ook zo’n song met aan blues denkende trekjes. Men heeft die dan ook wel als “bluesy ballad “ betiteld. Dit komt met name tot uiting in de vijfde en zesde maat van de melodie (“never had no kissing” enzovoort). De jonge zangeres Samarah Joy weet, zelfs in de open lucht, een intieme, bluesy, versie neer te zetten:
https://www.youtube.com/watch?v=3KnFnAAqr5s&list=RD3KnFnAAqr5s&start_radio=1
Niet alleen in de melodie van een compositie kunnen blue notes voorkomen, ook door de manier van uitvoeren kan een stuk in de blues-sfeer worden getrokken. Een oud voorbeeld daarvan is de versie van Summertime, die door Sidney Bechet in 1939 voor het platenlabel Blue Note werd opgenomen. Hij laat het stuk dat geen blues-compositie is, zo klinken dat je denkt dat het een blues is.
https://www.youtube.com/watch?v=O7-Qa92Rzbk
Dat een bluesachtige manier van spelen thuishoort in het jazzidioom, is geen nieuws. Voorbeelden zijn er in zo grote mate, dat we het eigenlijk niet eens meer merken wanneer de sound van de blues in de muziek doorklinkt. Blues-idioom kan soms heel expliciet naar voren komen. Zo trok Lee Morgan indertijd over Moanin, een stuk dat zelf geen twaalfmatige blues is, een flinke portie blues-licks open.
https://www.youtube.com/watch?v=Cv9NSR-2DwM&list=RDCv9NSR-2DwM&start_radio=1
Het onderwerp blues en jazz is veelomvattend. Het jazzidioom is, zoals in bovenstaande verkenningen is geïllustreerd, op uiteenlopende manieren doordrenkt van blues. We kunnen aanknopen bij de tekst van de bekende ballad You Don’t Know What Love Is, ‘Till You’ve Learned The Meaning Of The Blues en hoeven slechts het woord “love” door “jazz” te vervangen om een wijze raad te krijgen voor iedereen die zich met jazz bezighoudt.
Voor deel 1, zie:
https://jazznu.com/asset?type=detail&asset=10900&title=/achtergrond/jazzstandards-blues-als-bron




