Wiro Mahieu was onverschrokken lyricus van contrabas en basgitaar

Wiro Mahieu is overleden. De contrabassist en basgitarist nam een aparte plaats in binnen het Nederlandse jazzmilieu. Het was een genot hem op de podia te zien. En te horen natuurlijk, want die combinatie van zien en horen hield in dat je geen grotere eer aan dat instrument kon betuigen dat voor velen ‘slechts’ van de begeleidende kant was. Niet bij Wiro Mahieu, die het bespeelde met lijf en leden. Met navenant muzikaal resultaat. Hij werd 61 jaar.

Het is 1990 als Wiro Mahieu en ondergetekende elkaar voor het eerst spreken. De bassist maakt op dat moment deel uit van het Luluk Purwanto & René van Helsdingen Trio, in die jaren niet de minsten in de Nederlandse jazz- en improvisatiescene. Ik maakte kennis met Mahieu’s goedlachse kant, een eigenschap die altijd stond gebeiteld, ook al maakte hij op wat latere leeftijd periodes van depressie door.

Wat was hij trots op zijn deelname aan het Van Helsdingen Trio, vooral omdat ook violiste Luluk Purwanto er een gerespecteerd lid van was. Hoewel hij toen al wat jaren meeliep als beroepsmusicus, liep hij over van enthousiasme: “Hé, wat denk je, met Lulu hè!  Grotere beroemdheid bestaat gewoon niet.” Toch wel, want nadien speelde hij met en achter Kenny Wheeler, Kurt van Herck, Tony Levin, Thomas Chapin, David Lynx, Tony Lakatos, Louis Moholo, Owen Hart, Gerd Dudek, Thorsten Grau, Charlie Mariano, Amina Figarova en Feya Faku. Dit is een willekeurige selectie, een heel willekeurige. En juist vanwege die willekeurigheid is het ondoenlijk de namen te vermelden van Nederlandse jazzmusici. Ga er maar vanuit dat de lijst oneindig is. Waarbij opgemerkt dat als sleutelfiguren in de ontwikkeling van Wiro Mahieu de Nederlanders Rob van den Broeck (overleden in 2012), Pierre Courbois, Bo van de Graaf, Henk Haverhoek en Paul van Kemenade moeten worden aangemerkt.

Toen Wiro Mahieu op 13-jarige leeftijd de basgitaar oppakte, was dat omdat hij was gegrepen door de ‘bassectie’ van de popgroep Queen – “Het begin van Bohemian Rhapsody is een pure jazzstandard” – en de (zo ritmische) soulmuziek die in de jaren zeventig opgang maakte. En toen hij op 17-jarige leeftijd werd aangestipt door jazzmuziek, waren het vooral de contrabassisten Eddy Gomez en Scott LaFaro die hem beroerden. Én die hem in de greep van de contrabas brachten. In 1990 studeerde hij contrabas af bij Henk Haverhoek en basgitaar bij Lené Te Voortwis aan ArteZ Conservatorium in Arnhem. Zijn eerste contrabas kocht hij van de leider van het gipsyorkest van Tata Mirando. 

En toen trok Wiro Mahieu het land en de wereld in. En ontwikkelde hij zich - bijna als een wetenschapper - tot de bijzondere instrumentalist die hij is geworden. In een interview met JazzNu zei hij daarover: “Hoe het uiteindelijk klinkt, hangt ook af van de rol die je als musicus in het geheel van de band wilt hebben. Zelf ben ik op muzikaal gebied een avonturier, het liefst voel ik me tijdens het spelen als een aap in de touwen. Als ik bas, gaat het om expressie, communicatie met de andere leden van de band, timing, avontuur. In een band sta ik open voor wat anderen doen en daar reageer ik op. Ik probeer mezelf en de andere musici ook altijd te verrassen als ik speel. Daarom ben ik zeker geen begeleider, ik voel me eerder een solist die anderen ook ruimte geeft om te spelen. Ik functioneer dan ook het beste in kleine bezettingen.”

Wiro Mahieu mag zeker gerangschikt worden onder de lyrische bespelers van de contrabas. Hij reageerde instinctief op het spel van zijn medemusici, beperkte zich niet tot begeleiden en dienstbaar zijn, maar gaf liever ruimte aan hoe hij door zijn bijdragen melodie en harmonie tot vaak lyrische hoogten kon voeren. Hoezeer moet het hem deugd hebben gedaan toen Paul van Kememade hem in 2004 uitnodigde om in de diverse formaties die hij leidde, te komen spelen. Want juist daar kon hij het sluimerende instinct voor expressionisme en lyriek verder ontwikkelen in de richting die hij voor ogen had.

Wat Wiro Mahieu zijn hele leven ook voor ogen heeft gehad, is muziek verbreiden onder jongeren. Vanaf 2019 gaf hij in een soort eigen bedrijfje les aan telkens zo’n dertig leerlingen, zowel op basgitaar als contrabas. Als hij daarover vertelde, sierde een brede lach zijn gezicht. Zoals toen hij in 2021 in een interview met JazzNu mijmerde: “Als je mensen iets leert van de contrabas, gaat het hele lichaam mee. Mensen gaan dan ontdekken en voelen. Dan zie ik bij mijn leerlingen de speelvreugde en zie dat het goed is. Ook naar hen luisteren, hoe ze muziek maken is prachtig. Daar blijf je zelf ook jong bij. Alles op het gebied van muziek is al gemaakt, maar het zijn de handjes van de mensen die het verschil maken.” Om daaraan toe te voegen: “Wat mij aan de contrabas intrigeert is de klank. De vibraties maken het heel eigenwijs, dat stuk hout. Het hijgt, zucht, puft en kan heel uitgestrekt gaan liggen.”

Wiro Mahieu was een eigenwijs persoon. Niet alleen als de musicus die zich wilde ontwikkelen tot aan zijn laatste snik, ook als beschouwer van de wereld om hem heen. Over het milieu maakte hij zich ernstige zorgen, ook al in de periode dat de teloorgang nog niet zo manifest aan de oppervlakte trad. “Ik ben een soort weer- en klimaathobbyist en ben op dat gebied helaas pessimistisch. Ik denk dat de aarde in een soort acceleratiemodus zit, waar hij niet meer uitkomt. Er ontdooit heel veel permafrost, waardoor een hoop methaan vrijkomt, dat vijfentwintig keer zo schadelijk is als CO2. De aarde is aan het opwarmen. Ik hoop dat het nog niet te laat is, maar vrees van wel.”

Op Nederland-Jazzland had hij heel wat aan te merken en daarin had hij voor een heel groot deel het gelijk aan zijn zijde. En was hij een van de jazzmusici die open en frank voor hun mening uitkomen. “Als het om muzieksmaak gaat, is Nederland een carnavalsland. Er heerst hier een zeer eenvoudige beleving van muziek. En er is ook nauwelijks een goed cultureel klimaat; dat is de schuld van de commercie die geen belangstelling heeft, maar ook van partijen die beslissen over overheidssubsidies. Als je in Amerika door een supermarkt loopt, hoor je vaak jazzmuziek. Laten we het er maar niet over hebben wat je in Nederlandse winkels hoort.’’

Wiro Mahieu tobde al geruime tijd met zijn gezondheid. Op vrijdag 2 januari werd hij in het ziekenhuis opgenomen met hartklachten en andere problemen. Zijn toestand ging snel achteruit. Maandag 5 januari overleed deze onverwachte solist, die anderen ook ruimte liet om te spelen.