Wie ooit is aangeraakt door de adem van de Muze hoeft niet altijd te blijven zitten op dezelfde tak. De Boom der Kunsten bezit een bonte bladertooi en er zijn meer mogelijkheden om tot expressie te komen. Dat ondervond ook trompettist Miles Davis (1926-1991). Vanaf 1980 begon hij zich serieus aan de beeldende kunst te wijden, eerst door obsessief te tekenen, terwijl hij zich later waagde aan de schilderkunst. Dat deed hij bij voorkeur in het gezelschap van twee geliefden: Giulia Trojer en Jo Gelbard. Op 26 mei van dit jaar zou Miles 100 zijn geworden.

In 1988 durfde Miles Davis  naar buiten te treden met een aantal zeefdrukken van zijn werk. Ook in ons land kon men toen enkele exemplaren op de kop tikken; ze werden in 1995 onder meer bij het North Sea Jazz Festival tentoongesteld. Er was ooit ook origineel werk van Miles in ons land gearriveerd. De Haarlemse kunsthandel Yunnan Art, inmiddels weggezonken in vergetelheid, legde in 1998 de hand op tien originele tekeningen uit de periode (begin jaren tachtig) toen Miles veel bij zijn vriendin Giulia Trojer verkeerde. Het was een wanordelijk wereldje, daar in Giulia̓s appartement. Veel tekeningen vertoonden daar nog de sporen van: kreukels, vlekken, vuile vegen. Wat zocht Miles in zijn tekenwerk? Wat wilde hij ons daarmee zeggen?

‘Ik heb m’n hele leven al geschilderd en getekend’, verklaarde Miles in het boek The Art of Miles Davis (1991) waarin zijn beeldend werk was samengebracht. ‘Ik maakte tekeningen en meer van dat spul in de studio en gaf ze dan weg. Ik herinner me dat ik eens een portret van Gerry Mulligan schetste. Dat leek ook nog heel goed. Voor mijn kleermaker moest ik altijd schetsjes van mijn pakken tekenen, want hij kende geen Engels.’ 

‘In het begin van de jaren tachtig begon ik echt veel te schilderen, en nu besteed ik daar nog een hoop tijd aan. Ik doe dat als ik geen trompet speel. ‘t Is altijd het een of het ander, ik kan het niet tegelijkertijd. En ik blijf ook veel tekenen. Ik denk er niet eens bij na, it just kind of pops out. Maar als je door mijn schetsboek bladert, dan zou je denken dat ik een soort sex freak ben. Het staat vol met naakte vrouwen!’

Ook de tekeningen die in 1998 in Haarlem trots aan de Nederlandse Miles-fans werden aangeboden, hadden onmiskenbaar een erotische inslag. Toch lag dat er niet dik op; het waren snelle, lichtelijk dromerige schetsen, die geen expliciete naaktheid toonden maar wel de suggestie opriepen van een intense liefdesrelatie. Zoals het werkstuk  van 50 x 62 cm dat Miles met behulp van enkele viltstiften maakte onder de titel Miles & Giulia. Twee verenigde lichamen, de hoofden nog het meest uitgewerkt en de blikken indringend op elkaar gericht. Het moment vlak voordat de lippen elkaar raken. 

Tekeningen die werden gemaakt tussen 1983 en 1985, toen Miles veelvuldig in het appartement van de uit Duitsland afkomstige Giulia Trojer verbleef. De trompettist had in die jaren een ingewikkelde relatie met deze kunstenares, die tevens verkoopster was bij een filiaal van het modehuis Versace in New York. Daar had Miles, verzot op mooie kleren en vaste klant, haar ontmoet; een mysterieuze dame met een interessant accent, dol op kunst, maar tevens liefhebber van stimulantia en lichamelijk verkeer. Het was een periode van sex, drugs, papier en potlood - en dat terwijl Miles niet zo lang daarvoor was gehuwd  met ook actrice Cicely Tyson.

Maar dat was volgens hem eigenlijk een vergissing. ‘Cicely en ik hadden natuurlijk nooit moeten trouwen, omdat ik me nooit echt seksueel tot haar aangetrokken voelde. Ik denk dat we veel beter met elkaar hadden kunnen opschieten als we gewoon vrienden waren gebleven’. De ruzies liepen later zo hoop op dat ze Miles zelfs de hairweaving uit het hoofd trok. ‘Dat deed de deur dicht’.  Het huwelijk was duidelijk onder een slecht gesternte geboren, want vijf dagen na de trouwdag in 1981 was Miles al met ‘een kennisje en goede vriendin’  naar bed gegaan, zoals hij zonder blikken of blozen bekende in zijn aan auteur Quincy Troupe gedicteerde autobiografie. 

Waarom? ‘Omdat Cicely me seksueel niet zo erg opwond. Ik respecteerde haar als vrouw en zag haar als een goede vriendin, maar ik had ook die seksuele prikkel nodig, die zij me niet gaf. Dus haalde ik het ergens anders’.  Dat adres elders zal ongetwijfeld - naast enkele andere - het appartement van Giulia geweest zijn. Een liefdesnest waarin meer werd gedaan dan copuleren, spuiten en drinken. 

Het merkwaardige is dat Miles in zijn autobiografie nergens de naam van zijn vriendin prijsgeeft. Ook in het fraaie boek The Art of Miles Davis, waarin veel tekeningen staan die in dezelfde tijd gemaakt zijn, werd niets gezegd over deze dame. Geen enkele titel verwees betekenisvol naar haar - alsof ze niet genoemd mocht worden. Toch zijn er kunstwerkjes zoals The Kiss die ook een interraciaal liefdespaar weergeven, op net zo̓n verstild moment vlak voor de omhelzing. The Art of Miles Davis lijkt echter sterk onder invloed van ene Jo Gelbard te zijn samengesteld,  een kunstenares die eerst als een soort artistieke mentor voor Miles fungeerde. Ze was ook de vrouw die hem op zijn laatste reis begeleidde. 

Giulia Trojer werd dus door Miles uit zijn historie weg gegumd. Uit achteloosheid, uit bescherming of op eigen verzoek? Toch bestaat er een videoband van een Amerikaanse tv-uitzending waarin Miles over zijn beeldende werk praat en terloops de naam van Giulia noemt, terwijl hij net een nieuwe tekening op een ezel heeft gezet. Het moet een turbulente en ook productieve relatie zijn geweest. Want er werden meer dan dan honderd schetsen, krabbels en tekeningen teruggevonden die Miles bij haar heeft gemaakt. Sommige onaf, andere onbegrijpelijk maar prachtig, puntgaaf en gelikt, ruw, beverig... Veel tekeningen zijn bovendien bezoedeld: koffie-, water- en wijnvlekken onderstrepen de wanorde die destijds in Giulia̓s appartement geheerst moet hebben.

De enige tekening die haar regelrecht portretteerde – een schets van 49 x 59 cm die is ontstaan uit inkt en viltstift – verraadt echter niets van die wanorde. Giulia zweeft er op weg als een ijle verschijning, een droombeeld waarvan alleen het hoofd echt is doorwerkt, terwijl men naar het lijf moet raden en de schouders zeer summier zijn aangeduid. Alsof het fragiele vleugels zijn, die haar op een windvlaag kunnen wegvoeren.

Andere tekeningen volgen hetzelfde stramien. Alsof Miles een tijdlang oefende op hetzelfde artistieke motief, een hoofd in de wind dat zich los van de aarde maakt. Het lijkt er op of Miles eigenlijk niet wist hoe met deze portretten verder te gaan; alsof hij voor er een barrière stond die verdere vormgeving belemmerde. Ook African Brush Face en African Lady, duidelijk geen portretten van Giulia, hadden dezelfde opzet, net als Spanish Dancer. 

Er zijn meer van dit soort composities, zoals de fraaie tekening Miles in Space, die de indruk geven dat Miles toen een uitweg voor dit artistieke probleem had gevonden. In elk geval was het zelfvertrouwen van de trompettist op dit vlak wel zodanig gegroeid, dat hij de illustraties voor de hoes van zijn plaat Star People (1983) zelf aanleverde. Anders dan de tekeningen die hij bij Giulia maakte, legde hij voor Star People een direct verband met zijn muziek. Het zijn musici die hij hier schetste, mensen die klanken tot beweging brengen en die daardoor zelf ook in vervoering komen. De trompettist die hij in snelle streken neerzette vormt vooral in zijn houding ook een treffend zelfportret. 

Geeft de plaat Star People misschien iets prijs van de relatie die Miles met de werkneemster van Versace had? Niets wijst daarop. Zijn wettige echtgenote werd wel bedacht met de compositie Star On Cicely en ondanks het feit dat er ook een stuk was met de titel Speak hield Miles het boek over Giulia gesloten. Of was die relatie alleen maar een schuilplaats, een eiland in een flatgebouw waar twee mensen elkaar raakten op enkele gemeenschappelijke gewoontes, terwijl ze in de buitenwereld samen niets te zoeken hadden? 

Misschien bood de relatie de kans aan Miles om zich te bewegen in een klein Arcadië, een geheime proeftuin waar hij - naast  het genieten van fysieke attracties -  dingen kon proberen die hij later met zijn levenspartner Jo Gelbard verder uit zou werken. ‘You can’t be an artist if you’re afraid of getting dirty’, voegde zij de altijd in fancy clothes gehulde trompettist toe, en die opmerking leidde volgens haar een nieuwe ontwikkeling in. Miles ging zich vanaf dat moment bij zijn schilderwerk in meer toepasselijke kleding hullen. In het atelier van Jo Gelbard zouden toen nog zo̓n zeventig zeer grote acryldoeken staan die zij samen met Miles zou hebben geschilderd. Ze konden echter nog niet aan het volk vertoond worden, omdat de ervan van Miles zich daartegen toen verzetten - althans volgens de kunstenares.

Iemand met een gezonde dosis argwaan zou nu wel kunnen  bedenken dat het erg moeilijk was na te gaan wat Miles eraan deed en welk deel van Jo Gelbards hand was... Goedkoop waren de doeken niet: er kwamen wel grote schilderijen van Miles op de markt, maar voor minder dan een ton gingen ze niet van de hand. 

Veel bleef achter gesloten deuren. Wachtend op nog betere tijden.      

Miles Davis: The Art of Miles Davis
Uitg. Simon & Schuster
ISBN 978-0136087045