Het is alweer 51 jaar geleden dat jazzpianist Keith Jarrett zijn iconische The Köln Concert gaf in de Opera van Keulen. De registratie ervan, het album ‘The Köln Concert’, is het bestverkochte soloalbum in de geschiedenis van de jazzmuziek. Kun en mag je zo’n eenmalig, volledig geïmproviseerd concert naspelen? De mensen van Philharmonie de Paris vonden van wel en vroegen in 2023 aan pianisten Maki Namekawa en Thomas Enhco om deze uitdaging aan te gaan (met goedkeuring van Jarrett zelf). In april, juni en juli staat weer een aantal concerten op het programma, onder andere 15 april in Bozar in Brussel. Thomas Enhco vertelt aan JazzNu meer over dit bijzondere project.

Voor verstokte fans is het vloeken in de kerk, het naspelen van een meesterlijke improvisatie als The Köln Concert. Maar je kunt ook stellen dat zo’n conservatief standpunt niet past bij jazz. De muziek van Jarrett inspireert, pianisten willen het spelen. Om te leren, om te kijken of ze het kunnen, om wat dichter bij het spel van Jarrett te komen. Omdat het fantastisch is als je zo’n mooi stuk zelf speelt.

Deze discussie kan alleen worden gevoerd omdat het concert in de jaren ’90 op noten is vastgelegd. Was dat niet gebeurd, dan bestond het beroemde optreden alleen in de hoofden en harten van de mensen die erbij waren. Pogingen om The Köln Concert op papier te zetten, strandden de eerste jaren omdat Jarrett weigerde mee te werken. Uiteindelijk kwam er dan toch een goedgekeurde versie van maar liefst 88 bladzijden. Maar in het voorwoord geeft Jarrett aan dat hij toch nog steeds de voorkeur geeft aan de plaatopname als de beste referentie (‘final-word reference’). Het lijkt misschien een discussie die meer thuishoort in de klassieke muziek. Daar liggen de noten immers vaak vast. Maar ook daar is er veel vrijheid in het bepalen van tempo, stijl, interpretatie. En los daarvan: improviseren was in de tijd van Bach en Mozart de gewoonste zaak van de wereld. In de cadenza's van pianoconcerten bijvoorbeeld kregen solisten alle ruimte om hun talent te tonen.

Eerbetoon

Hoe dan ook, Keith Jarrett zal het concert zelf nooit meer spelen. In 2018 kreeg hij twee keer een beroerte, waarna hij zijn linkerhand niet meer kan gebruiken. Als eerbetoon aan de grote pianist besloot de Philharmonie de Paris daarom een uitvoering van The Köln Concert te organiseren. Met toestemming van de meester zelf brachten Maki Namekawa en Thomas Enhco het legendarische concert april 2023 vier avonden achter elkaar ten gehore. De aankondiging leidde tot de hierboven beschreven discussie. Maar ondanks alle discussie – of misschien wel dankzij – waren de vier concerten in een mum van tijd uitverkocht.

Voor Thomas Enhco, opgegroeid met jazz en klassiek en wars van muzikale hokjes, was het een grote eer dat hij voor dit concert gevraagd werd, want ook voor hem was The Köln Concert een iconisch album. “Keith Jarrett speelde het hele stuk vanuit het hart, in het moment. Hij is echt een geniale improvisator, de beste in zijn soort. The Köln Concert is een muziekstuk, een complete compositie die ter plekke tot stand kwam, met ijzersterke thema’s die ook op zichzelf overeind blijven. Het is lastig om er een etiket op te plakken. Jazz, klassiek, blues… Het is alles tegelijk, maar eigenlijk maakt het niets uit. Het is onmogelijk om zo’n improvisatie exact na te spelen, dat voelt voor mij contra-intuïtief.” En dus zei Enhco tegen de mensen van de Philharmonie de Paris dat hij de opdracht graag aannam, maar alleen als hij het op zijn eigen manier mocht doen. “Dat moesten ze eerst met Jarrett zelf bespreken. Gelukkig ging hij ermee akkoord.”

Taakverdeling

The Köln Concert bestaat eigenlijk uit twee concerten, maar voor het album is het in vieren geknipt. Maki Namekawa speelt het eerste deel en het laatste, de toegift. Thomas Enhco speelt deel 2a en 2b, de delen met de meeste groove en improvisatie. Waar Namekawa zich strikt aan de noten op papier houdt, neemt Enhco de vrijheid om zelf te improviseren. Een goede taakverdeling, vindt hij. “Maki is een klassiek pianiste. Zij speelt iedere noot vanaf bladmuziek. Dat is ook passend, ze speelt het eerste en het laatste deel. Mensen willen dat precies zo horen. In mijn delen zit heel veel improvisatie en ook dat is passend.”

Enhco dompelde zich onder in de muziek van The Köln Concert. De bladmuziek was zijn referentie. “Maar los van de fouten in de transcriptie, staat daar natuurlijk lang niet alles wat Jarrett doet. Zijn muziek is complex. Het bevat tal van kleine, organische details die je niet kunt vatten in bladmuziek. Het is alsof je beweging wilt schrijven.”

“Ik wilde zo dicht mogelijk bij zijn frasering, stijl en gevoel blijven. In Jarretts manier van spelen hoor je gospel en soulmuziek. Hij speelt met een enorme groove over eenvoudige harmonieën met onvoorstelbaar ingewikkelde ritmes en frases. It’s more about the groove than anything else. In sommige delen improviseert hij meer dan tien minuten op één akkoord, met een fantastisch gevoel voor ritme, timing en swing. Het is ongelooflijk hoe hij die lange verhaallijnen maakt terwijl hij improviseert. Ik speel mijn eigen improvisatie, maar wel in zijn stijl.”

Daarbij is hij voorzichtig. “Mensen komen om The Köln Concert te horen. Ik speel met respect voor de verhaallijn, de hoofdthema’s en muzikale motieven van Jarrett. De frases waarvan ik denk dat ze onverbrekelijk bij dit iconische album horen, laat ik staan. Maar waar ik het gevoel heb dat het kan, speel ik mijn eigen muziek. Zolang het maar niet het hart van het concert aantast.”

Obsessief

Nooit eerder dook Enhco zo diep in een muziekstuk. “Het is een enorme uitdaging en super interessant. Je moet iemands muziek begrijpen, verteren, in je eigen systeem opnemen. Ik ging ermee naar bed, droomde ervan en stond ermee op. Omdat ik erdoor geobsedeerd was, maar ook omdat de muziek zelf zo obsessief is. Er zitten herhalende elementen in, die langzaam evolueren in iets anders. Het werkt alleen als je ook in die trance duikt. Er zit een obsessieve kant in mijn karakter, dat kan niet anders, anders had ik dit niet kunnen doen. Het veranderde mijn manier van spelen, van hoe ik de toetsen raak. Dat is ook logisch, muziek is een taal. Als je veel omgaat met iemand die een accent heeft, dan neem je dat over.”

Die eerste reeks concerten in 2023 zijn een dierbare herinnering voor Enhco. “Hoe immens populair het album is, merkte ik tijdens, maar ook na het concert. Mensen van alle generaties kwamen met tranen in hun ogen naar me toe. Ze vertelden dat The Köln Concert de soundtrack van hun leven was, dat ze verliefd werden of zelfs geboren waren op de muziek van dit concert. Het was ontroerend. Ik was heel blij dat ik hen niet teleurgesteld had en dat ik toch ook mijn eigen ding heb kunnen doen.”

Op bezoek bij Keith Jarrett

Namekawa en Enhco zijn de enige twee pianisten die The Köln Concert uitvoeren met officiële goedkeuring van Jarrett zelf. Een paar weken na de concerten in Parijs reisde het tweetal af naar New York om het concert voor de meester zelf te spelen. “Dat was echt superspannend”, zegt Enhco. “Het scheelde dat Maki Jarrett kende, zij was al een paar keer bij hem op bezoek geweest. Maar dan nog… We zaten in zijn studio, speelden op zijn piano, terwijl hij op een meter afstand naast mij zat. Het voelde alsof ik een Beethoven-sonate speelde voor Beethoven. Ik was heel zenuwachtig, maar gelukkig ging het goed. Jarrett was heel blij met wat we speelden. Onze twee heel verschillende benaderingen bevielen hem. Jarrett vond het curieus, maar ook interessant om te horen hoe we zijn muziek op deze manier weer tot leven brachten. Sowieso waardeerde hij het enorm dat we de moeite namen om hem op te zoeken. En hij vond het fijn dat er weer eens goed op zijn piano werd gespeeld.”

Het verhaal past bij de musicus Thomas Enhco. “De rode draad in mijn muzikale loopbaan is improviseren. Ik breng elementen van jazz in klassieke projecten en andersom. En hoe meer ik me in beide werelden verdiep, hoe meer raakvlakken ik zie. De ene avond improviseer ik op de muziek van Mozart en Schubert, de andere avond speel ik jazz, maar het is altijd mijn muziek. Al deze dingen beïnvloeden wat ik doe. De weg leidt niet naar een middenweg tussen klassiek en jazz, maar naar mijn eigen muziek.”

2026: The Köln Concert on tour

Voorjaar en zomer 2026 toeren Namekawa en Enhco met de uitvoering van The Köln Concert langs een aantal Europese concertzalen, onder meer op 15 april in Bozar in Brussel. Enhco: “Ik heb met mezelf afgesproken dat ik één maand nodig heb om terug te komen in het stuk, maar het blijft een uitdaging. Ik wil niet hetzelfde doen als ik 2023. Ik wil het beter doen. Nog dichter bij Jarretts stijl blijven en tegelijkertijd nog vrijer spelen. I want to stretch it both ways. Na de concerten in 2023 was ik een andere pianist, een andere improvisator. Nu wil ik er nog dieper in duiken. Ik hoop dat het anders en beter wordt en dat ik weer dichter bij het origineel kan komen.”

The Köln Concert, Maki Namekawa en Thomas Enhco

13 april National Concert Hall, Dublin
15 april Bozar, Brussel
17 juni Filharmonie Brno, Czechia
19 juli Nuits de Fourvière, Lyon, Franc

Vorig jaar was het 50 jaar geleden dat The Köln Concert verscheen. Pianist Ralph van Raat wijdde er een uitzending op NPO Klassiek aan en een nam er een podcast over op. Ook verscheen de speelfilm ‘Köln 75’ (Ido Fluk) over de moeizame aanloop naar het beroemde concert. Ook op Bozar.be staat veel extra informatie over The Köln Concert.

Thomas Enhco (1988) begint met viool spelen als hij drie is, een paar jaar later volgt de piano. Een typisch Thomas Enhco-concert is een mix van klassiek, jazz, populair en eigen werk. Stukken die hij met zijn jazztrio uitvoert, speelt hij net zo goed als toegift na een Mozart-concert. En ook als hij klassiek speelt, is de jazzopvatting van de noten nooit ver weg. Naast The Köln Concert toert Enhco de komende maanden solo met zijn Mozart Paradox langs Europese concertzalen. In dezelfde periode staan optredens met onder andere marimbiste Vassilena Serafimova en met broer en jazztrompettist David Enhco op het programma, maar ook Ravels Pianoconcert in G en een ode aan het leven en werk van George Gershwin (Gershwin, La Vida En Azul).

Meer over Thomas Enhco op JazzNu:

Voor Thomas Enhco is een soloconcert zijn laboratorium (2023)

Thomas Enhco speelt door alle genres heen (2019)

Thomas Enhco wil de piano als een orkest laten klinken